Η ΥΛΗ ΩΣ ΑΓΓΕΙΟ. ΜΙΑ ΣΥΖΗΤΗΣΗ ΓΙΑ ΤΙΣ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΕΣ ΤΟΥ ΜΕΛΛΟΝΤΟΣ ΜΕ ΤΗΝ ΕΙΚΑΣΤΙΚΟ ΑΘΗΝΑ ΚΟΥΜΠΑΡΟΥΛΗ
Στην καρδιά της 6ης Μπιενάλε Κότσι-Μουζίρις της Ινδίας, το έργο Deep Sea, Deep Time της Αθηνάς Κουμπαρούλη, ενσωματώνει σπαράγματα ενός διαλόγου που μοιάζει να διασχίζει αιώνες. Η σύλληψη του έργου ξεκίνησε από την επιθυμία να συγκεραστούν δύο φαινομενικά ασύμβατοι κόσμοι: το αρχαίο λιμάνι Μουζίρις —ένα κέντρο εμπορίου μπαχαρικών, που φέρει ακόμα τα σημάδια της αρχαιότητας και της αποικιακής εκμετάλλευσης— με τον σύγχρονο ρόλο του Κότσι ως κεντρικός κόμβος για τα παγκόσμια υποθαλάσσια καλώδια του διαδικτύου.
Με αυτή την ευκαιρία συνομιλήσαμε με την καλλιτέχνιδα, η οποία σπούδασε «Συντήρηση Αρχαιοτήτων και Έργων Τέχνης» στο Πανεπιστήμιο Δυτικής Αττικής και «Μεταβιομηχανικό Σχεδιασμό» στο πρόγραμμα μεταπτυχιακών σπουδών του Τμήματος Αρχιτεκτόνων του Πανεπιστημίου Θεσσαλίας. Το 2019 ήταν υπότροφη με το πρόγραμμα Erasmus+ στον οργανισμό τέχνης BioArt Laboratories στο Αϊντχόβεν της Ολλανδίας. Πρόσφατα παρουσίασε ατομική της έκθεση στην Αίθουσα Τέχνης A.Antonopoulou Art.
Μαρία Κασιμάτη Τσούτσια (ΜΚΤ): Ας ξεκινήσουμε με το έργο με το οποίο συμμετέχεις στη Μπιενάλε του Κότσι-Μουζίρις στην Ινδία. Μια τόσο μεγάλης κλίμακας εγκατάσταση για πρώτη φορά στην καλλιτεχνική σου πορεία!
Αθηνά Κουμπαρούλη (ΑΚ): Ναι, ξέρεις, το μόνο που δεν με τρομάζει είναι η κλίμακα τελικά. Μου φαίνεται πολύ φυσιολογικό ότι ξαφνικά πάω εκεί. Νιώθω ότι αυτό που κάνω, να σκάβω και να βγάζω αντικείμενα από τη γη – ακριβώς επειδή το κάνω συνέχεια- ήρθε η στιγμή να ξεπηδήσει από το υπέδαφος. Δημιουργείται πλέον μια προβολή στο μέλλον, που βρίσκεται έξω από το χώμα. Το έργο αποτελείται από τρία στοιχεία, τις σπασμένες οθόνες, τη στήριξη από μπαμπού και τα ψηφιδωτά από τομές καλωδίων και χαλκό στο έδαφος.
ΜΚΤ: Τα υλικά έχουν ιδιαίτερο ενδιαφέρον, ειδικά στη σύνδεση του παρελθόντος με το ψηφιακό παρόν. Γιατί επέλεξες τα συγκεκριμένα ;
ΑΚ: Όλα τα υλικά που χρησιμοποιώ είναι τοπικά, από την περιοχή, αλλά έχουν ταξιδέψει μέχρι να φτάσουν στο προορισμό τους. Αυτό που με ενδιαφέρει πιο πολύ είναι η σύνδεση με τον τόπο, αλλά και οι ιστορίες που κρύβουν μέσα από τους κύκλους εκμετάλλευσης και αποικιοκρατίας που καθόρισαν τη περιοχή ανά τους αιώνες.
Ξεκινώ από τις οθόνες που είναι το κύριο υλικό και όλες προέρχονται από κέντρο ανακύκλωσης ηλεκτρονικών αποβλήτων στο Κότσι. Οι οθόνες είναι αντικείμενα που βλέπουμε πάρα πολύ στην καθημερινότητα μας, είμαστε τόσο στενά συνδεδεμένοι μαζί τους, πιο πολύ και από τις σχέσεις μας με τους ανθρώπους ή από τον ίδιο μας τον εαυτό. Εδώ όμως δεν τις αναγνωρίζεις απευθείας. Στηρίζονται ψηλά στον αέρα ακουμπώντας πάνω σε μια ψηλή κατασκευή από μπαμπού που πατάει στα θρυμματισμένα ψηφιδωτά.
Τα ψηφιδωτά ακολουθούν μοτίβο κύματος, όπου «χάνονται» και «εμφανίζονται» ακριβώς όπως συναντάς τα ευρήματα σε έναν αρχαιολογικό χώρο. Αποσπασματικά, σπασμένα και ενσωματωμένα στο έδαφος. Χρησιμοποιώ τομές καλωδίων, μεταξύ άλλων και από υποθαλάσσια καλωδιακά συστήματα της περιοχής και χαλκό, που αντιπροσωπεύει τα υλικά υπολείμματα της ψηφιακής υποδομής αλλά παράλληλα χρησιμοποιείται από την αρχαιότητα.
Εγκαθιστώντας το Deep Sea, Deep Time, Κότσι, Ινδία, 2025
ΜΚΤ: Η κατασκευή από ένα παραδοσιακό υλικό όπως το μπαμπού, που δημιουργεί αυτή τη κάθετη σύνδεση δύο κόσμων, γήινης και ψηφιακής ύλης, πως προέκυψε;
ΑΚ: Προέκυψε τελείως οργανικά και, αρχικά, καθαρά για πρακτικούς λόγους. Στο Κότσι όπως και σε άλλα μέρη στην Ασία, χρησιμοποιούν το μπαμπού στην αρχιτεκτονική, ιδιαίτερα ως σκαλωσιά για ανέγερση κτηρίων. Η κατασκευή μοιάζει σαν να προσπαθεί να ισορροπήσει ένα ήδη σπασμένο σύστημα το όποιο προέρχεται από άλλη χρονική περίοδο. Για μένα είναι πολύ σημαντικό επίσης να δουλέψω με τους ντόπιους τεχνίτες αλλά και με ένα τόσο διαχρονικό υλικό. Οπότε, πάλι δημιουργείται αυτό το δίπολο παλιάς και νέας τεχνικής/τεχνολογίας.
Missing Spaces, Eγκατάσταση, ξύλο,Ελευσίνα, 2023
ΜΚΤ: Η έννοια της «συμμετοχικότητας» μοιάζει κεντρική στη τέχνη σου. Με αφορμή όμως το έργο της Μπιενάλε, θεωρείς ότι ξεκινάει μια νέα περίοδος στη πρακτική σου;
ΑΚ: Ναι, ξεκινάει σίγουρα κάτι καινούριο που πηγάζει από τα προηγούμενα, βέβαια. Πάλι κάνω αυτή τη σύνδεση με το αρχαιολογικό παρελθόν ενός μέρους και παράλληλα αντιμετωπίζω με αρχαιολογικό ενδιαφέρον το μέλλον. Αυτό που αλλάζει πάρα πολύ είναι τα υλικά, με τα οποία δεν έχω ξαναδουλέψει, όπως και η κλίμακα. Ξέρεις, από τη στιγμή που πάτησα το πόδι μου στο Κότσι, αισθάνθηκα ότι εδώ όλα μπορούν να συμβούν! Είναι τόσο μπροστά τεχνολογικά αλλά σε πολλά επίπεδα υπάρχει μια πιο παραδοσιακή προσέγγιση. Το περιβάλλον ήδη είναι σε μια κατάσταση που είναι τόσο άγριο και αληθινό, και συγχρόνως τόσο κατεστραμμένο στο βάθος του. Η φύση με την τεχνολογία είναι ένα, τα καλώδια ξεπροβάλλουν σαν ζωντανές ρίζες δέντρων. Να δες στη φωτογραφία, μια κολόνα που στηρίζει εναέρια καλώδια μεταφοράς ηλεκτρικού ρεύματος την οποία την έχει καταπιεί ένα δέντρο και λειτουργεί κανονικά! Είναι αυτή η πολύπλοκη αλληλεξάρτηση μεταξύ ανθρώπινου παράγοντα και φυσικού περιβάλλοντος.
The Forest as a Site of Future Archaeological Interest, Shapes of Absence, 2025
ΜΚΤ: Από τότε που σε γνώρισα σε έχω ονομάσει «αρχαιολόγο του μέλλοντος». Ο τρόπος που χρησιμοποιείς μεθοδολογίες της αρχαιολογίας για να αντιμετωπίσεις σοβαρά περιβαλλοντολογικά θέματα, και το πώς πειραματίζεσαι με τις διαδικασίες της ανασκαφής, τις οποίες μετασχηματίζεις σε καλλιτεχνικά εργαλεία, είναι πρωτοφανής. Δημιουργείς έργα – μάρτυρες από φαινομενικά ασήμαντα υλικά, με έναν τόσο ποιητικά ορμητικό τρόπο.
ΑΚ: Ναι, στο τέλος βέβαια, σημασία έχει η ερμηνεία που δίνουμε στα ευρήματα—τόσο του παρελθόντος όσο και τα σύγχρονα αντικείμενα. Η ερμηνεία καθορίζει τον ρόλο τους.
Excavating the Excavated Soil, Μικτή Τεχνική, 2022
ΜΚΤ: Θεωρώ σημείο αναφοράς τις ανασκαφές στις οποίες συμμετείχες στην Appia Antica 39 στη Ρώμη. Η συνεργασία μεταξύ καλλιτέχνη – αρχαιολόγου – κοινού – επιτόπιας έρευνας, έπαιξε απ’ ότι φαίνεται καθοριστικό ρόλο στη πρακτική σου αλλά και στην μετέπειτα έρευνα για τις μη-αναστρέψιμες επιπτώσεις των δασικών πυρκαγιών στα φυσικά τοπία.
ΑΚ: Νομίζω ότι με τις ανασκαφές και το υπέδαφος έχω διανύσει ήδη μια μεγάλη πορεία που ξεκίνησε από την Ιταλία το 2022. Αυτή η πειραματική συνεργασία ήταν πολύ ιδιαίτερη και συμβαίνει σπάνια. Συμμετείχα σε μια εν εξέλιξή ανασκαφή, μια πολύ οικία συνθήκη, αλλά αυτή τη φορά ως καλλιτέχνης, και να διαχειριστώ αρχαιολογικά εργαλεία με αυτή την ιδιότητα. Η συνεργασία συνεχίστηκε στη Ρώμη, όταν μου αποκαλύφθηκε ένα αρχαίο σε ηλικία ρυάκι και κατέληξε στην έρευνα που παρουσίασα στην ατομική μου έκθεση, φέτος το καλοκαίρι, για τα κατεστραμμένα τοπία της Εύβοιας και της Πάρνηθας. Όλα είναι ταξίδια στο χρόνο, μπλέκω διαφορετικές χρονικότητες κάνοντας αυτό το μπρος πίσω… Σήμερα όμως αισθάνομαι σα να έχω ξεφύγει από αυτό, ανεβαίνοντας προς τα πάνω. Οι σπασμένες οθόνες στο Κότσι, ανήκουν σε μια άλλη χρονικότητα, δεν είναι η δική μας, είναι η επόμενη.
Souvenirs from the Critical Zone / Chapter 1, Τεκμηρίωση της διαδικασίας και της αλληλεπίδρασης με το κοινό, 2022
ΜΚΤ: Αυτό φαίνεται έντονα στο τρόπο που στήνεις την έρευνα/έργο σου. Δημιουργείς αυτές τις στρωματογραφίες που μας μπερδεύουν. Δε μπορείς να γνωρίζεις τι έχει υπάρξει πριν ή μετά, δε μπορεί να σε ορίσει ούτε το παρελθόν, ούτε το μέλλον. Σαν να βρισκόμαστε μπροστά σε μια συμπαντική χρόνο-κάψουλα.
ΑΚ: Ακριβώς. Πες ότι, με ένα τρόπο, την ύλη την αντιλαμβάνομαι σαν αγγείο. Αυτό που έλεγα και στην Ιταλία – ότι ο τάφος είναι το αγγείο για το σώμα και τα κόκαλα είναι ένα αγγείο πληροφορίας. Και φτάνουμε στα ψηφιακά αγγεία, και στους σκληρούς δίσκους. Όλα αυτά είναι ένα. Ας πούμε ένας σκληρός δίσκος έχει χαλκό, ο χαλκός υπάρχει ως φυσικό υλικό πριν από τη κατασκευή του αγγείου. Οπότε αναρωτιέμαι, τι είναι πιο παλιό τελικά; Γι αυτό λέω ότι όλα τελικά αναμειγνύονται. Είναι θέμα οπτικής. Γιατί αν στο μέλλον ερευνήσεις έναν σκληρό δίσκο, πέρα από το πλαστικό, η βασική του ουσία είναι πιο αρχαία και από την κεραμική. Ανήκει σε έναν παλαιότερο βιολογικό χρόνο. Κάτι αντίστοιχο συμβαίνει και με το πλαστικό, αν σκεφτούμε την προέλευση του, που είναι το πετρέλαιο.
Souvenirs from the Critical Zone, λεπτομέρεια εγκατάστασης , 2022
ΜΚΤ: Τι συνέβη όμως με το ρυάκι στην Ιταλία ; Δεν μιλήσαμε καθόλου για τα καλούπια.
ΑΚ: Όσες φορές έχω ρίξει καλούπια, όπως ας πούμε με το ρυάκι, ή με τις ρίζες δέντρων, γεννιέται από μια απελπιστική ανάγκη να διασώσω αυτό το ίχνος της απουσίας όσο πιο γρήγορα μπορώ. Στην ανασκαφή στη Ρώμη, μας αποκαλύφθηκε ένα ίχνος στο έδαφος που είχε σχηματιστεί από υγρασία και είχε επιβιώσει εδώ και αιώνες. Εκ πρώτης άποψης ήθελα να αποτυπώσω αυτό το ρυάκι που έμεινε σαν ίχνος για δύο χιλιετίες στο έδαφος. Αλλά με ενδιέφερε να αποτυπώσω και τι συνέβη τις επόμενες δέκα μέρες με την ανθρώπινη παρουσία. Και στις δύο αφηγήσεις που προκύπτουν, δεν αποτυπώνω ένα αντικείμενο, ούτε κάτι υπαρκτό, αλλά κάτι που δεν υπάρχει πια. Βλέπεις, πάλι καταλήγω στο ότι η αρχαιολογία έχει αυτή τη μαγική δυνατότητα να σου ανοίγει την πόρτα στο μέλλον.
Fragments of Water, άποψη εγκατάστασης στον αρχαιολογικό χώρο Appia Antica 39, γύψος και σίδηρος, 2023
ΜΚΤ: Πιστεύεις στις παράδοξες συμπτώσεις ; Σ’ αυτό που λέμε “συγχρονικότητα” στη δημιουργία των ιδεών;
ΑΚ: Ναι και στο ένστικτο! Θα σου μιλήσω για ένα συμβάν που ήταν καθοριστικό στην πρακτική μου. Με είχαν καλέσει σ ’ένα residency, πετούσα νύχτα προς την Ολλανδία, όπου το βιομηχανικό τοπίο του Budel-Dorplein είναι ορατό από τον ουρανό – μια περιοχή που φιλοξενεί εργοστάσια ψευδαργύρου για πάνω από 130 χρόνια. Εγώ πίστευα πως είχα εντοπίσει τετράγωνες λίμνες τις οποίες άρχισα να ψάχνω στο google maps μέχρι που συνειδητοποίησα ότι ήταν ηλιακά πάνελ ! Ερεύνησα τη περιοχή και έμαθα ότι είναι μια βιομηχανική περιοχή και συγχρόνως χαρακτηρισμένη προστατευόμενη περιοχή στο δίκτυο Natura. Ζήτησα να την επισκεφτώ και να μου κάνουν ξενάγηση. Τίποτα δε με ενέπνευσε περισσότερο όσο η ιστορία που αφηγήθηκε ο ξεναγός για τον αετό που άφηναν να ζει στη καμινάδα ώστε να κυνηγάει τους λαγούς οι οποίοι άνοιγαν τρύπες στα βουνά που είχαν κρύψει τα λύματα. Τέτοιες συμβιωτικές ιστορίες, μιας παράδοξης συνύπαρξης ήταν η αφορμή για τη γέννηση μιας ιδέας. Δεν είναι απίστευτο; Μια βιομηχανική περιοχή όπου η μόλυνση έχει διατηρήσει ένα σπάνιο και προστατευόμενο οικοσύστημα.
ΜΚΤ: Πίσω στο Κότσι και στην επικείμενη συμμετοχή σου στη Μπιενάλε, έφερες κάποιο ίχνος από το ταξίδι σου στην Ινδία ;
ΑΚ: Δεν έφερα πολλά πράγματα, έφερα πίσω ένα καρπό μοσχοκάρυδου. Δε ξέρω γιατί, αλλά με εντυπωσίασε. Δεν είχα ξαναδεί ποτέ. Με κάποιο τρόπο μοιάζει παράδοξο αυτό, έτσι;
More than water, more than rain, I need electricity, 2019