ΤΑ ΚΕΡΑΜΙΚΑ ΠΙΑΤΑ ΜΠΟΡΕΙ ΝΑ ΣΠΑΣΟΥΝ, ΟΙ ΠΕΤΡΙΝΟΙ ΤΟΙΧΟΙ ΙΣΩΣ ΡΑΓΙΣΟΥΝ
Την πρώτη εβδομάδα του Προγράμματος Ανταλλαγής Επιμελητών στην Κωνσταντινούπολη όπου με καλωσόρισε η ομάδα του SAHA, συνάντησα τον καλλιτέχνη Burak Delier και κανονίσαμε μια επίσκεψη στο στούντιό του στις αρχές Οκτωβρίου 2025. Ενδιαφερόμουν να συζητήσουμε ορισμένα από τα προηγούμενα έργα του, τα οποία επικεντρώνονται στη σχέση μεταξύ του ατόμου και ευρύτερων συστημικών ζητημάτων, καθώς και στην προσέγγισή του γύρω από την πόλη όπου ζει και εργάζεται.
Συναντηθήκαμε στο στούντιό του και καθίσαμε με ένα φλιτζάνι τσάι, συζητώντας για την τρέχουσα κατάσταση της καλλιτεχνικής εκπαίδευσης. Λίγα λεπτά αργότερα, ένιωσα το πάτωμα να τρέμει: μια δόνηση, σύντομη, πέρασε από κάτω από τα πόδια μας. Ένας ελαφρύς σεισμός μας διέκοψε! Αφού μείναμε για μια στιγμή ακίνητοι για να βεβαιωθούμε ότι ο σεισμός είχε σταματήσει, βγήκαμε έξω από το κτίριο για να πάρουμε λίγο αέρα και καθίσαμε σε ένα κοντινό καφέ για να συνεχίσουμε τη συζήτησή μας. Εκεί, πίνοντας καφέ, ξεκινήσαμε μια συζήτηση για το ρίσκο, την αξία και την ανταλλαγή, λίγες στιγμές αφότου το έδαφος έδειξε τα πρώτα σημάδια αστάθειας.
Ο Delier μου περιέγραψε το CAT (2025), ένα έργο που ετοίμαζε εκείνη την περίοδο το οποίο αναφέρεται στα επενδυτικά προϊόντα γνωστά ως ομόλογα καταστροφών (catastrophe bonds / CAT Bonds). Πρόκειται για το δεύτερο έργο της σειράς Deals. Το πρώτο υλοποιήθηκε το 2013 σε συνεργασία με έναν χρηματιστή και επικεντρώθηκε στις συνθήκες εργασίας στον χώρο της τέχνης, σε συνάρτηση με την οικονομία της πίστωσης.
Deal #2: CAT Deal series, Υπαίθρια Αγορά Feriköy, 2 Νοεμβρίου 2025. Φωτογραφία: Volkan Aslan
Αυτό το δεύτερο έργο της σειράς Deal πραγματοποιήθηκε στην υπαίθρια αγορά του Feriköy στις 2 Νοεμβρίου 2025, παρουσιάζοντας συναλλαγές που τοποθετούνται στη διασταύρωση χρηματοοικονομικών συστημάτων, αστικών αγορών και του ρίσκου μιας ενδεχόμενης καταστροφής. Η ιδέα του έργου γεννήθηκε κατά τη διάρκεια του σεισμού που έπληξε την Κωνσταντινούπολη στις 23 Απριλίου 2025, όταν ένα κεραμικό πιάτο που άνηκε στον Delier έσπασε σε έξι κομμάτια. Κάθε θραύσμα αποτέλεσε τη βάση για ένα συμβόλαιο που συνδέεται άμεσα με μια πιθανή καταστροφή που θα μπορούσε να πλήξει την πόλη: σεισμός, καύσωνας, πλημμύρα, ισχυροί άνεμοι, ανεμοστρόβιλος και χαλαζόπτωση. Ο Delier έστησε τον πάγκο του στην υπαίθρια αγορά του Feriköy, διαθέτοντας προς πώληση κάθε θραύσμα μαζί με το αντίστοιχο συμβόλαιό του.
Ο αγοραστής υπογράφει μια συμφωνία: αν το περιγραφόμενο γεγονός συμβεί εντός ενός έτους, πρέπει να επιστρέψει το κεραμικό θραύσμα και θα λάβει μια αποζημίωση πολλαπλασιασμένη σε σχέση με την αρχική τιμή αγοράς. Αν περάσει ένας χρόνος χωρίς να συμβεί η καταστροφή, το συμβόλαιο λήγει, ο αγοραστής κρατά το θραύσμα και ο Delier διατηρεί τα έσοδα της αρχικής πώλησης. Και οι έξι εκδόσεις πουλήθηκαν την ίδια ημέρα, προκαλώντας ενδιαφέρουσες συζητήσεις στην αγορά.
Deal #2: CAT Deal series, Feriköy Flea Market, November 2nd, 2025. Photo: Volkan Aslan
Τα συμβόλαια αυτά ακολουθούν την ίδια λογική με τα ομόλογα καταστροφών (CAT bonds), που εισήχθησαν τη δεκαετία του 1990 και επιτρέπουν στις αγορές να ποντάρουν στο ενδεχόμενο επέλευσης ή μη μιας καταστροφής. Αν δεν συμβεί, οι επενδυτές αποκομίζουν τόκους· αν όμως συμβεί, χάνουν το κεφάλαιό τους, το οποίο διοχετεύεται στην κάλυψη της επείγουσας ανάγκης και στην ανοικοδόμηση.
Στο τουρκικό πλαίσιο, το Natural Disaster Insurance Institution (DASK) ιδρύθηκε μετά τον σεισμό του İzmit το 1999, καθιστώντας υποχρεωτική για κάθε ιδιοκτήτη ακινήτου την ασφάλιση έναντι φυσικών καταστροφών. Τα τελευταία είκοσι χρόνια, η επέκταση των αστικών περιοχών ενισχύθηκε μέσω χρηματοδοτικών προγραμμάτων που επικεντρώνονται στον κατασκευαστικό τομέα, επιταχύνοντας την ανάπτυξη των οικισμών. Το μοντέλο αυτό ευνόησε τις επενδύσεις σε περιοχές με υψηλή οικονομική δραστηριότητα, ενώ αναλογικά, οι γειτονιές χαμηλότερου εισοδήματος ωφελήθηκαν λιγότερο παρά το γεγονός ότι συχνά έχουν μεγαλύτερη ανάγκη βασικών υποδομών.
Deal #2: CAT Deal series, Υπαίθρια Αγορά Feriköy, 2 Νοεμβρίου 2025. Φωτογραφία: Volkan Aslan
Το CAT Deal (2025) που παρουσίασε ο Delier στην υπαίθρια αγορά Feriköy λειτουργεί ως πρίσμα μέσα από το οποίο μπορούμε να εξετάσουμε την ιδιοκτησία, την κερδοσκοπία και την εμπορευματοποίηση της ζωής. Το έργο αντηχεί σε μια πόλη όπου οι αγορές ακινήτων και ενοικίασης μεταβάλλονται υπό τη σκιά του σεισμικού κινδύνου, και όπου η προσδοκία της καταστροφής επηρεάζει τόσο τον αστικό σχεδιασμό όσο και τη συγκρότηση του κέρδους.
Η πρόταση αυτή τοποθετεί την οικονομική αξία ως ένα ασταθές πεδίο, εκτεθειμένο σε εξωτερικά γεγονότα και διαρκή μεταβλητότητα. Μια συμφωνία υποδηλώνει αμοιβαία συναίνεση, αλλά και ευκαιρία. Σε αυτό το πλαίσιο, η ανταλλαγή είναι ταυτόχρονα κυριολεκτική και υποθετική, παραπέμποντας τόσο στις άτυπες οικονομίες όσο και στις κερδοσκοπικές λογικές που διαπερνούν την αγορά ακινήτων και τα χρηματοοικονομικά συστήματα. Το CAT Deal (2025) αντλεί από το περιβάλλον της υπαίθριας αγοράς και την επιτελεστικότητα του πωλητή, προκειμένου να αναδείξει μια συμβατική σχέση που συνδέεται άμεσα με τα ευρύτερα συστήματα διαχείρισης καταστροφών. Υποδηλώνει έτσι μια συνέχεια ανάμεσα στα χρηματοοικονομικά εργαλεία που διαμορφώνουν τη ζωή μας και στα καθημερινά γεγονότα που εκτυλίσσονται σε μια αγορά ή στη γωνία του δρόμου, όπου η διαπραγμάτευση είναι ταυτόχρονα οικονομική και κοινωνική.
Λίγες εβδομάδες αργότερα, συνάντησα την καλλιτέχνιδα Sophie-Therese Trenka-Dalton, η οποία προσεγγίζει στο έργο της ζητήματα που σχετίζονται με το δομημένο περιβάλλον και το εμπόριο αντικειμένων Κανονίσαμε να συνεχίσουμε τη συζήτησή μας στα τέλη Οκτωβρίου 2025 στο Pasaj Zivo, το οποίο λειτούργησε ως πλαίσιο για μια συζήτηση γύρω από προηγούμενα έργα της και τη σχέση της με την Κωνσταντινούπολη, όπου έχει επιστρέψει αρκετές φορές τα τελευταία χρόνια για καλλιτεχνικά residencies. Το εν εξελίξει έργο της The Land Walls of Istanbul ξεκίνησε το 2021 και επικεντρώνεται στις μνημειακές χερσαίες οχυρώσεις που είναι ευρύτερα γνωστές ως Θεοδοσιανά Τείχη.
Είχα συναντήσει τμήματα των αρχαίων τειχών μερικές φορές κατά τη διάρκεια της παραμονής μου, περιπλανώμενος στην περιοχή Fatih ή περπατώντας κατά μήκος της Θάλασσας του Μαρμαρά, όπου τα έβλεπα να εμφανίζονται και να χάνονται μέσα στον αστικό ιστό. Τα τείχη της πόλης χτίστηκαν σε διαδοχικές περιόδους: αυτά που ανεγέρθηκαν από τον Κωνσταντίνο τον Μέγα τον 4ο αιώνα αναβαθμίστηκαν από τα διπλά χερσαία τείχη που κατασκευάστηκαν επί Θεοδοσίου Β’ τον 5ο αιώνα, προκειμένου να προστατεύσουν την επεκτεινόμενη πόλη. Το έργο της Trenka-Dalton επικεντρώνεται σε αυτά ακριβώς τα χερσαία τείχη, τα οποία εξακολουθούν να οριοθετούν ορατά το δυτικό άκρο της βυζαντινής Κωνσταντινούπολης, μεταξύ του Κεράτιου Κόλπου και της Θάλασσας του Μαρμαρά. Η προσπάθειά της να αποτυπώσει τη σημερινή τους κατάσταση με εξέπληξε, λόγω της έκτασης του εγχειρήματος και της ευαισθησίας με την οποία προσεγγίζει την παραγωγή εικόνων.
Τα τείχη έχουν επιβιώσει από πολιορκίες, αλλαγές καθεστώτων και πολλαπλούς σεισμούς, παραμένοντας όρθια σήμερα σε διάφορους βαθμούς φθοράς και με εμφανή τα ίχνη της ιστορίας. Εκτείνονται στην κεντρική δυτική πλευρά της πόλης, εν μέρει αποκατεστημένα, εν μέρει κατεστραμμένα, πλεγμένα με την καθημερινή ζωή και τις αστικές πραγματικότητες μιας μητρόπολης.
Sophie-Therese Trenka-Dalton, The Land Walls of Istanbul: Θέα από τα Θεοδοσιανά Τείχη προς τη Θάλασσα του Μαρμαρά στα νότια, 2022, Βίντεο, έργο σε εξέλιξη από το 2021, Ευγενική παραχώρηση της καλλιτέχνιδας
Σήμερα, όταν συναντά κανείς τα τείχη στην πόλη, παρατηρεί πώς η Κωνσταντινούπολη έχτισε τις συνοικίες της γύρω τους τον τελευταίο αιώνα, καθώς ο πληθυσμός της αυξήθηκε δεκαπλάσια από τις αρχές του 20ού αιώνα. Οι δρόμοι αναπτύχθηκαν πέρα από τα Θεοδοσιανά Τείχη και το περιβάλλον τους, συμπεριλαμβανομένων των bostans (κήπων) που βρίσκονται εκεί από τον Μεσαίωνα για να προμηθεύσουν αγροτική παραγωγή στους κατοίκους. Πράσινοι χώροι διαφορετικών μορφών και χρήσεων εξακολουθούν να εκτείνονται κατά μήκος των τειχών, ενώ σε ορισμένες περιοχές η φύση έχει ανακτήσει τμήματα των ερειπωμένων υποδομών.
Τα τείχη και τα περίχωρά τους έχουν μετατραπεί σε ζώνες επαφής για διαφορετικές κοινότητες και δραστηριότητες, καθώς η ανοιχτή τους διάταξη προσφέρει έναν ευέλικτο χώρο ιδιαίτερα πολύτιμος στον πυκνό αστικό ιστό της πόλης. Περπατώντας κατά μήκος τους, μπορεί κανείς να παρατηρήσει μια μεγάλη ποικιλία βλάστησης: bostans που καλλιεργούνται αδιάλειπτα επί γενιές, αλλά και μονοπάτια που οδηγούν σε χώρους οι οποίοι χρησιμοποιούνται ανεπίσημα από τους κατοίκους της Κωνσταντινούπολης. Το έργο της Trenka-Dalton εστιάζει ακριβώς σε αυτές τις πολυεπίπεδες συνθήκες. Αντί να αντιμετωπίζει τα τείχη ως απομονωμένα αρχαιολογικά κατάλοιπα, τα εντάσσει στις ζωντανές οικολογίες που τα περιβάλλουν.
Η μεθοδολογία της συνδυάζει τεκμηρίωση, έρευνα και μακρόχρονη παρατήρηση. Μέσα από βίντεο και αρχειακή έρευνα, διερευνά πώς τα τείχη λειτούργησαν τόσο ως φραγμός όσο και ως διάδρομος μέσα στην πόλη. Από αμυντικά έργα στο παρελθόν, σήμερα οριοθετούν ζώνες καλλιέργειας, άτυπους χώρους, πράσινες εκτάσεις και σύγχρονες αστικές υποδομές. Η ιστορική τους σημασία τα έχει προστατεύσει από την έντονη πίεση της αστικής ανάπτυξης· ωστόσο, παραμένουν πεδίο διαπραγμάτευσης ως προς ζητήματα ελέγχου και ιδιοκτησίας. Τα bostans στο Yedikule, για παράδειγμα, αποτελούν μία από τις πιο διαχρονικές μορφές αστικής γεωργίας στη χώρα και βρίσκονται υπό πίεση από αναπτυξιακά έργα ήδη από τις αρχές της δεκαετίας του 2010. Ως καλλιεργούμενοι κήποι, ιδρύθηκαν πριν από περίπου 1.500 χρόνια και αντιπροσωπεύουν μια πλούσια αγροτική και πολιτιστική κληρονομιά, καθοριστική για την εξέλιξη του διατροφικού συστήματος της πόλης. Ωστόσο, η σημερινή τους χρήση απειλείται από τις σύγχρονες αστικές μεταβολές.
Sophie-Therese Trenka-Dalton, The Land Walls of Istanbul: Λαχανόκηποι και εργασίες αποκατάστασης στα Θεοδοσιανά Τείχη, 2022, Βίντεο, έργο σε εξέλιξη από το 2021, Ευγενική παραχώρηση της καλλιτέχνιδας
Το έργο της Trenka-Dalton υιοθετεί ένα παρατηρητικό βλέμμα, με διακριτικότητα στην λεπτομερή του τεκμηρίωση των δομών που επιβιώνουν, επιτρέποντας παράλληλα στους θεατές να αντιληφθούν την ποιητική διάσταση αυτών των χώρων. Οι εικόνες που προκύπτουν δεν εξιδανικεύουν τη διατήρηση αυτών των χωρικών διατάξεων. Αντιθέτως, υιοθετούν μια πιο αντικειμενική états des lieux προσέγγιση μέσω σταθερής βιντεολήψης, λειτουργώντας ως ιστορικό τεκμήριο της κατάστασης των τειχών και του περιβάλλοντός τους στην εποχή μας.
Το The Land Walls of Istanbul αναδεικνύει την ένταση ανάμεσα στην κληρονομιά και τον βιοπορισμό: η διατήρηση των τειχών ως ιστορικών αντικειμένων μέσω ανακαινίσεων και επίστρωσης των γύρω χώρων θα κινδύνευε να διαγράψει τις πρακτικές που έχουν ανθίσει στα παρακείμενα οικόπεδα επί αιώνες. Στο έργο της, οι άνθρωποι κινηματογραφούνται από απόσταση, διασφαλίζοντας την ανωνυμία τους, ενώ ταυτόχρονα αποτυπώνεται το σύνθετο πλέγμα σχέσεων που συγκροτεί τα επιμέρους τμήματα αυτού του ιστορικού τόπου. Οι εικόνες οδηγούν έτσι σε μια αντίληψη της διατήρησης που λαμβάνει υπόψη τη συνύπαρξη της κοινωνικής και οικολογικής συνέχειας με την αρχιτεκτονική ακεραιότητα.
Sophie-Therese Trenka-Dalton, The Land Walls of Istanbul: Χώρος δημοτικής εκδήλωσης εντός των Θεοδοσιανών Τειχών, 2022, Βίντεο, έργο σε εξέλιξη από το 2021, Ευγενική παραχώρηση της καλλιτέχνιδας
Τα δύο αυτά έργα αγγίζουν ζητήματα καίρια για μια σύγχρονη ανάγνωση της Κωνσταντινούπολης: την αστάθεια της αξίας, την αντοχή της ύλης και το στοιχείο του ρίσκου στον αστικό χώρο. Τα κεραμικά πιάτα μπορεί να σπάσουν, ενώ οι πέτρινοι τοίχοι ίσως απλώς ραγίσουν – και οι δύο περιπτώσεις υποδηλώνουν διαφορετικές μορφές ευθραυστότητας. Και τα δύο έργα σχετίζονται με την πίεση της αστικής ανάπτυξης και την ανάγκη διατήρησης, καθώς και με την έννοια του ορίου. Στο CAT Deal (2025), το όριο είναι οικονομικό και ηθικό, ορίζοντας τη γραμμή ανάμεσα στην ασφάλεια και την εμπορευματοποίηση. Στο The Land Walls of Istanbul (2021–σε εξέλιξη), το όριο είναι χωρικό και χρονικό: αυτό που κάποτε περιέκλειε την πόλη έχει πλέον ενσωματωθεί στο εσωτερικό της, πυροδοτώντας νέες συζητήσεις γύρω από τη χρήση και τη σημασία του δημόσιου χώρου.
Ο Burak Delier και η Sophie-Therese Trenka-Dalton προσφέρουν συμπληρωματικές αναγνώσεις της πόλης, εστιάζοντας, αφενός, στα κερδοσκοπικά πλαίσια που εισάγουν μια συναλλακτική λογική στη ζωή υπό συνθήκες κινδύνου και, αφετέρου, χαρτογραφώντας μια υλική συνέχεια που επιμένει παρά τις βαθιές μεταβολές της αστικής μορφής και δραστηριότητας. Μαζί σκιαγραφούν μια πόλη που πάλλεται ανάμεσα στον ενθουσιασμό και την ανησυχία: έναν τόπο όπου οι απολαύσεις του παρόντος σταθμίζονται διαρκώς απέναντι στην αβεβαιότητα του μέλλοντος.
-Nικόλαος Ακριτίδης